Öğrenilmiş çaresizlik mutlaka çok iyi öğrenilmesi gereken, miskinliğin, boş vermişliğin ve depresyonun başlıca nedenleri arasında yer alan önemli bir konudur. Öğrenilmiş çaresizlik modeli 1960’lı yılların sonunda Seligman tarafından yapılmış deneylerle ortaya çıkarılmıştır.

Seligman, bir köpek grubuna önce şok vermiş sonra onların şok düğmesine basarak şoku engellemelerini sağlamıştır. Bir köpek grubuna ise şok verdikten sonra şok düğmesine bastıkları halde engelleyemedikleri bir düzenek hazırlamıştır. Sonra her iki grubu bir kafeste toplanmış, şok vermiş, şoku engelleyemeyeceklerini düşünen köpekler kaçmamış ve şoka maruz kalmışlardır. Bu deneyi daha sonra tekrarlanmış, şoku engelleyemeyeceğini düşünen köpeklerin şoktan yine kaçmadıklarını görmüştür. Böylece canlıların çaresizlik durumunu öğrendiklerinde bir problemi çözmeyeceklerini, çözmek için çaba sarf etmeyeceklerini, başarıya ulaşmak için motive olmayacaklarını söylemiştir.

Bununla ilgili kavanozdaki pireler ve köpekbalığı deneylerini inceleyebilirsiniz.

Günümüz dünyasında öğrenilmiş çaresizlik bilerek ve düzenli bir şekilde topluluklara, toplumlara uygulanmaktadır. Büyük işlerin ancak belirli insanlar tarafından başarılabileceği, büyük ülkeler ve kuruluşlar izin vermediği takdirde gelişme ile ilgili adımlar atılamayacağı, kişinin içinde bulunduğu okul, kurum, şehir ve ülkenin küçük ve gelişmemiş olduğu ve bu nedenle gelecekte de büyük hedefler düşünmemesi gerektiğine dair yoğun bir propaganda yapılmaktadır. Maalesef bu propagandalar çoğunlukla kurbanlar yani öğrenilmiş çaresizliğe maruz bırakılacaklar tarafından da devam ettirilmekte, bulaştırılmaktadır. Buna bir nevi sosyal intihar düzeneği diyebiliriz.

Öğrenilmiş çaresizlik insanları pasifliğe ve depresyona iter, motivasyonu düşürür, büyük düşünmeyi engeller ve insanların/toplumların değişmeyeceğine dair karamsar tabloların oluşmasını sağlar.

 

Öğrenilmiş çaresizlikle nasıl baş edilir?

Başarılı olabilmek için kendine güven ve cesaretin yanında öğrenilmiş çaresizliğin aşılması gerekir. Bu yüzden sıkça kötü örneklerin konuşulması yerine başarılı insanların hayatından söz edilmesi ve biyografilerinin okunması faydalı olacaktır.

Okul hayatında bazen kendisini yeterince ifade edememiş ve hayalindeki projeleri gerçekleştirememiş hocaların verdiği eğitim ve yaptığı konuşmalar ile kendisine hedef belirleyememiş üst dönemlerin kararsızlık ve karamsarlıkları öğrencilerin erken dönemde öğrenilmiş çaresizlik ile karşılaşmalarına neden olur.

Geçmişte kendini geliştirme konusunda kötü tecrübeleri olan, engellenen, sürekli olumsuz geri bildirimlerde bulunulan, ailesi ve öğretmenleri tarafından sıradan bir öğrenci ve sıradan bir genç gibi görülerek söz verilmeyen, kendisini ifade etmesine izin verilmeyen, hayallerine burun kıvırılan insanlar öğrenilmiş çaresizliğe daha çok maruz kalırlar çünkü bu konuda daha yatkın bir kişiliğe sahiptirler.

Bu çoğu zaman kasıtlı olarak uygulanan, bazen de toplumun birbirine istemeden aşıladığı çok acı bir durumdur. Sonucu karamsarlık, tembellik ve pasifliktir. Bütün bunların sonunda isteksiz, ilgisiz, merak etmeyen, baştan yenilgiyi kabul eden toplumlar oluşturulur. Bu toplumlar kendini büyük olarak gösteren ülkelerin sosyal, sportif, ekonomik anlamda esiri olurlar.

Öğrenilmiş çaresizliği yenmenin basit uygulanabilecek temel yolları vardır.

Bunlardan bir tanesi, kritik ve analitik düşünebilmedir. Kendisine söylenen ve pompalanan haberlerin, fikirlerin doğruluğunu araştırmaktır.

Bir diğeri başarısız olan bireyler yerine başarılı olanların hikayelerini dinlemektir.

Öğrencilerin ve toplumun küçük de olsa başarıları ödüllendirmesi ve her öğrencinin ayrı ayrı motive edilmesidir.

Gelecekte oluşabilecek olumsuzluklar, karşılaşılacak güçlükler yerine olumlu gelişmelerin, planların, projelerin gündeme getirilmesi gerekir.

Çok çalışma ve motivasyon ile insanın, çevrenin, toplumun değişebileceğine dair düşüncelerin ifade edilmesi, yazılması, paylaşılması öğrenilmiş çaresizliğin kırılmasını sağlar.

Önünüze konulan engelleri kabul etmeyin, nasılsa değiştiremeyiz diye düşünmeyin. Eleştirin, değiştirin ve geliştirin.

Kategoriler: Psikiyatri